Albert Camus 1913 - 1960 - Człowiek teatru, dziennikarz. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1957 r. W swoim krótkim życiu stworzył miedzy innymi dwa cykle utworów. Pisanie trzeciego przerwała śmierć. Camus zginął w wypadku samochodowym.

Albert Camus wychował się w biednej, niepiśmiennej rodzinie żyjącej na przedmieściach Algieru. Był synem pół-Hiszpanki i alzackiego robotnika, który wyemigrował do Algierii w poszukiwaniu zarobku. Zdobył wykształcenie dzięki wychowawcy, który po długich staraniach uzyskał dla niego stypendium naukowe. Duże znaczenie miała znajomość z profesorem Louisem Germainem, który zachęcał młodego Alberta do nauki i podsuwał mu klasyczne dzieła literatury (pod wpływem jednej z nich, Żywotów Cezarów Swetoniusza napisze później Kaligulę).

W 1930 uzyskuje maturę i wstępuje na uniwersytet w Algierze, gdzie studiować będzie filozofię i historię kultury antycznej. Kilka lat później zaczynają się jego pierwsze związki z polityką i dziennikarstwem, na krótko wstępuje do Partii Komunistycznej, z której zostaje jednak wydalony z powodu zbyt dużej różnicy zdań. Od 1937 do 1940 pracuje jako dziennikarz w antykolonialnym dzienniku Alger Républicain. Mniej więcej w tym samym okresie rozpoczyna się jego przygoda z teatrem, w 1936 wraz z przyjaciółmi zakłada bowiem Théâtre de Travail (Teatr Pracy), którego pierwsze przedstawienie (grano Czas Pogardy André Malraux, później Ajschylosa, Gorkiego i innych) okazuje się wielkim sukcesem. Po jego rozwiązaniu zakłada kolejny, o nazwie L'Equipe. Po krytykowanym artykule wyjeźdża w 1940 do Paryża, po zdobyciu miasta przez Niemców jedzie do Lyonu, stamtąd do Oranu.

W 1942 wyjeźdża na stałe do Paryża, gdzie wspólnie z Pascalem Pio redaguje podziemne czasopismo Combat. W tym okresie zaprzyjaźnia się z J. P. Sartrem; przyjaźń urywa się po cyklu artykułów Camusa, które poróźniły go z obozem sławnego filozofa, wpływ jej był jednak na tyle silny, że zaczęto przypisywać Camusowi egzystencjalizm, przed czym on sam się bronił. W 1947 ostatecznie odcina się od dziennikarstwa i polityki, by móc w pełni oddać się teatrowi i pisarstwu. Ginie 4 stycznia 1960 roku w wypadku samochodowym, co przyjaciele pisarza określają - nader słusznie - mianem skandalu.

Całą twórczość Camusa można dzielić według wielu kryteriów, z których najbardziej chyba znane są tryptyki: Mit Syzyfa, do którego zaliczają się Mit Syzyfa, Obcy i Kaligula, oraz Mit Prometeusza: Człowiek Zbuntowany, Dżuma, Nieporozumienie. Dużo oczywistszym podziałem jest rozróżnienie na gatunki literackie. Mamy więc powieści (Obcy, Dżuma, Upadek, Pierwszy Człowiek), dramaty (Kaligula, Stan Oblężenia, Nieporozumienie), eseje (Mit Syzyfa, Prawa i Lewa Strona, Człowiek Zbuntowany) czy w końcu zbiory opowiadań (Wygnanie i Królestwo, Lato).

Camus używał pseudonimów Vincent Capable, Jean Meursault, Louis Neuville, Demos, Irenée.

Albert Camus wychował się w biednej, niepiśmiennej rodzinie żyjącej na przedmieściach Algieru. Był synem pół-Hiszpanki i alzackiego robotnika, który wyemigrował do Algierii w poszukiwaniu zarobku. Zdobył wykształcenie dzięki wychowawcy, który po długich staraniach uzyskał dla niego stypendium naukowe. Duże znaczenie miała znajomość z profesorem Louisem Germainem, który zachęcał młodego Alberta do nauki i podsuwał mu klasyczne dzieła literatury (pod wpływem jednej z nich, Żywotów Cezarów Swetoniusza napisze później Kaligulę). W 1930 uzyskuje maturę i wstępuje na uniwersytet w Algierze, gdzie studiować będzie filozofię i historię kultury antycznej. Kilka lat później zaczynają się jego pierwsze związki z polityką i dziennikarstwem, na krótko wstępuje do Partii Komunistycznej, z której zostaje jednak wydalony z powodu zbyt dużej różnicy zdań. Od 1937 do 1940 pracuje jako dziennikarz w antykolonialnym dzienniku Alger Républicain. Mniej więcej w tym samym okresie rozpoczyna się jego przygoda z teatrem, w 1936 wraz z przyjaciółmi zakłada bowiem Théâtre de Travail (Teatr Pracy), którego pierwsze przedstawienie (grano Czas Pogardy André Malraux, później Ajschylosa, Gorkiego i innych) okazuje się wielkim sukcesem. Po jego rozwiązaniu zakłada kolejny, o nazwie L'Equipe. Po krytykowanym artykule wyjeźdża w 1940 do Paryża, po zdobyciu miasta przez Niemców jedzie do Lyonu, stamtąd do Oranu. W 1942 wyjeźdża na stałe do Paryża, gdzie wspólnie z Pascalem Pio redaguje podziemne czasopismo Combat. W tym okresie zaprzyjaźnia się z J. P. Sartrem; przyjaźń urywa się po cyklu artykułów Camusa, które poróżniły go z obozem sławnego filozofa, wpływ jej był jednak na tyle silny, że zaczęto przypisywać Camusowi egzystencjalizm, przed czym on sam się bronił przed taką klasyfikacją. W 1947 ostatecznie odcina się od dziennikarstwa i polityki, by móc w pełni oddać się teatrowi i pisarstwu. Wyjątek stanowi zbiór esejów Człowiek zbuntowany, w którym m.in. wbrew modzie panującej wśród francuskich intelektualistów poddaje surowej krytyce stalinizm i ujawnia mało znane na zachodzie fakty dotyczące masowych zbrodni komunistycznych w ZSRR. W 1957 r. otrzymuje Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury za "ogromny wkład w literaturę, ukazującą znaczenie ludzkiego sumienia". Trzy lata później, 4 stycznia 1960 roku Camus ginie w wypadku samochodowym w wieku 46 lat, co przyjaciele pisarza określają - nader słusznie - mianem skandalu. Na jego nagrobku zostały wyryte jego własne słowa:

Poglądy Camusa ewoluują od postawy buntu i heroicznego trwania, które jest tematem Mitu Syzyfa aż do głębokiego humanizmu, któremu wyraz daje w Dżumie.

Postać Kaliguli oraz Meursaulta, bohatera Obcego, ukazują nie tylko konfrontację żelaznej logiki z ludzką zmysłowością i tak łatwo przyjmowanym światem, lecz odsłaniają dalsze źródła samotności człowieka; są istnymi dziełami o trwaniu nade wszystko. Obaj bohaterowie w końcu pragną śmierci, gdyż właśnie ona prowadzi do ich zwycięstwa - pojednania ze światem. Postrzegani jako szaleńcy, wykluczeni ze społeczeństwa czy to z powodu znikomości (Meursault), czy też wielkości (Kaligula) odgrywanej roli porównani zostają do Syzyfa. Dramat Syzyfa nie polega na wiecznym trwaniu jego mozołu, ale na jego świadomości, na świadomości wiecznej porażki; jego wielkość również - paradoksalnie, chciałoby się rzec - na tej świadomości, które odsłania jego bohaterstwo. Nawiązania do tego tematu można odnaleźć zresztą na przykład w Dżumie czy w przemówieniu, które wygłosił po odebraniu Literackiej Nagrody Nobla.

Obraz bohaterów diametralnie zmienia się w drugim tryptyku, do którego należy m.in. Dżuma. Dominujące w utworze postacie, doktor Rieux (będący zresztą alter ego Camusa) i Tarrou prezentują głębokie zaangażowanie w sprawy człowieka. Jedynym wyznacznikiem moralności jest zwykła uczciwość; ona to każe przede wszystkim bronić człowieka, a co za tym idzie - nie zgadzać się na zło.

Innym tematem w twórczości Camusa jest osamotnienie człowieka wobec jego otoczenia, niemożność zrozumienia jego zamierzeń i intencji, niesłuszna ich interpretacja, nadintepretacja nieraz; w efekcie ucieczka od człowieczeństwa - a to przecież jest dla Camusa dżumą.

Po śmierci ojca, który zginął podczas I wojny światowej w bitwie nad Marną, zamieszkał wraz z matką i bratem w Algierze. Warunki, w których przyszło mu żyć, były dla przyszłego pisarza doświadczeniem traumatycznym - o czym najdobitniej świadczą sugestywne obrazy nędzy w jego dziełach - przede wszystkim w Dżumie. W chwili rozpoczęcia studiów na uniwersytecie algierskim kilkunastoletni Camus był już chory na gruźlicę. Czytał Dostojewskiego, Gide'a, Malraux, Prousta, pochłaniał filozoficzne pisma Kierkegaarda, Nietzschego, Shopenhauera. Był pod wpływem dzieła swego duchowego opiekuna i profesora Jeana Gremiera Les Iles (Wyspy), oraz książki André de Richauda La Douleur (Ból). Zawarte w nich rozważania o istocie egzystencji i cierpieniu jako wszechobecnym pierwiastku świata stały się jedną z podstaw jego późniejszego buntu - i tego wyrażonego w literaturze, i tego prezentowanego w życiu publicznym. Po latach cierpienie - integralny element istnienia - miał określić Camus mianem filozoficznego absurdu i wzbogacić wszechobecną w jego dziełach, przewrotną ironią. Ale jeszcze zanim zaczął pisać, porządek świata polegający na moralnym nieporządku jego sensu był dla późniejszego autora Kaliguli nie do przyjęcia. Może właśnie dlatego Camus nigdy nie ograniczył się do pracy literackiej. Ukończył szkołę aktorską, był współzałożycielem teatru robotniczego i został aktorem w zespole objazdowym, gdzie wystąpił m.in. w adaptacji Braci Karamazow Dostojewskiego. Pod koniec lat trzydziestych odbył podróż po Europie, pracował w lewicowej gazecie, wydał pierwsze, filozoficzne książki: Dwie strony tego samego (1937) i Zaślubiny (1938), zaczął prace nad Kaligulą. W 1942 roku wyjechał na stałe do Francji. Mimo rozwijającej się choroby płuc został jednym z najaktywniejszych działaczy ruchu oporu. Dużo w tym czasie tworzył - napisał m.in. zbiór esejów Mit Syzyfa, powieść Obcy, dramat Nieporozumienie. Dominujące w dziełach z tego okresu poczucie absurdu rządzącego ludzkim losem ze szczególną mocą wyrażone zostało w Kaliguli - dramacie, którego premiera, z Gerardem Philipem w roli tytułowej, odbyła się w 1945 roku w teatrze Hebertot w Paryżu.

Pod koniec lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych nihilistyczna konstatacja absurdu i cierpienia przestaje Camusowi wystarczać. W powieściach Dżuma (1947) i Upadek (1956), w dramatach, a nade wszystko w zbiorze esejów Człowiek zbuntowany (1951) pisarz z całą mocą, choć nie wprost, ukazuje promień nadziei w bezsensownym, okrutnym świecie: jest nią godność, czy raczej poszukiwanie godności. W zasięgu możliwości człowieka leży bowiem - według Camusa - tylko jedna odmiana buntu: bunt metafizyczny, w którym jednostka powstaje przeciwko własnej kondycji.

W 1957 roku Albert Camus otrzymał literacką Nagrodę Nobla. W ostatnich latach życia, nie porzucając pracy literackiej i publicystycznej, znów zwrócił się ku scenie: reżyserował, opracowywał adaptacje (m.in. Biesów Dostojewskiego), planował założenie własnego teatru. W styczniu 1960 roku zginął w wypadku samochodowym. Dopiero w wydaniu pośmiertnym ukazały się osobiste zapiski Camusa - Notatniki 1935-1959.